Zajrzyjmy razem do ula tak, jak robię to w pasiece na co dzień. To nie „rój przypadkowych owadów”, lecz precyzyjnie działające społeczeństwo, w którym hierarchia pszczół i podział zadań zmieniają się z dnia na dzień. Po tej lekturze będziesz wiedzieć, jakie są rodzaje pszczół, jak przebiega cykl rozwoju pszczoły, skąd się bierze królowa pszczół i ile pszczół jest w ulu w różnych porach roku – oraz dlaczego te zjawiska składają się na funkcjonowanie superorganizmu rodziny pszczelej.

Rodzaje pszczół – kto jest kim w społeczeństwie ula?

W każdej zdrowej rodzinie pszczelej mamy trzy podstawowe rodzaje pszczół: królową (matkę), robotnice i trutnie. To proste zestawienie kryje jednak fascynującą biologię i subtelne mechanizmy współpracy (Winston, 1987).

Królowa – serce i „nosicielka feromonu”

W ulu zazwyczaj żyje jedna czerwiąca matka. Jej zadania są dwa: składać jaja (nawet 1500–2000 dziennie w szczycie sezonu) oraz „spajać” rodzinę feromonami, które stabilizują zachowania całej kolonii (Morawski, 2025). Zdarza się, że chwilowo współistnieją dwie królowe – podczas cichej wymiany lub łączenia rodzin – i obie przez krótki czas czerwią w różnych częściach gniazda. To naturalny etap „zmiany warty”, który obserwuję w pasiece co kilka sezonów.

Trutnie – królowie jednego zadania

Samce, czyli trutnie, żyją zwykle około 6–8 tygodni. Ich jedyną funkcją jest unasienienie młodej matki w czasie lotów godowych; po kopulacji giną (Koeniger i in., 2014). Gdy kończą się pożytki, robotnice stopniowo wypędzają trutnie z ula – to klasyczny element gospodarki zasobami w superorganizmie. Liczebność trutni latem to zwykle kilkaset do kilku tysięcy osobników.

Robotnice – siła robocza i mózg ula

Robotnice stanowią 95% populacji ula. W sezonie to od 60 do 80 tysięcy, a przy wyjątkowo płodnej matce – nawet do 100 tysięcy. Zimą rodzina „kurczy się” do 15–20 tysięcy pszczół. Co zachwyca mnie najbardziej? To, że ten jeden organizm (rodzina pszczół) wykorzystuje tysiące mózgów do wspólnego rozwiązywania problemów – od wentylacji po wybór miejsca na nowy dom (Seeley, 2010). Tu rodzaje pszczół współgrają jak sekcje w orkiestrze: królowa prowadzi, robotnice grają, a trutnie zapewniają ciągłość genetyczną.

Cykl rozwoju pszczoły – od jajeczka do zbieraczki

Cykl rozwoju pszczoły zaczyna się od jaja złożonego przez matkę. Z zapłodnionych jaj powstaną robotnice lub (przy odpowiednim karmieniu) królowa; z niezapłodnionych – trutnie. To, co najbardziej fascynuje, to „plastyczność” rozwoju: z genetycznie identycznych jaj mogą wyrosnąć tak różne kasty dzięki żywieniu mleczkiem pszczelim (Winston, 1987).

Tabela życia robotnicy (w skrócie)

• Dni 1–3: czyszczenie komórek i prace porządkowe.

• Dni 4–10: karmicielki – gruczoły gardzielowe produkują mleczko pszczele; opieka nad larwami i królową.

• Dni 11–18: woszczarki, „magazynierki”, wentylacja, odbiór nektaru, zasklepianie miodu.

• Od ~21. dnia: zbieraczki – wodę, nektar, spadź i pyłek przynoszą z odległości do 3 km.

W praktyce cykl rozwoju pszczoły to nie tylko metamorfoza, ale i program zadań dopasowywany do potrzeb kolonii (Mattila & Seeley, 2007). Młode robotnice wykonują oblot orientacyjny około 7–10 dnia życia; to charakterystyczne kołowe loty przed ulem – obrazek, który uwielbiam pokazywać podczas warsztatów w mojej pasiece.

Ile pszczół jest w ulu – i jak się to zmienia?

No właśnie, ile pszczół jest w ulu? Latem 60–80 tys., zimą 15–20 tys.; przy obfitych pożytkach pik może dojść do ~100 tys. To nie ciekawostka dla statystyków – to wskazówka dla pszczelarza: liczebność determinuje tempo budowy plastrów, wentylację, termikę czerwiu i intensywność pracy w polu. Dla Ciebie jako miłośnika przyrody to dowód, że hierarchia pszczół i dynamika populacji są ściśle skorelowane.

Skąd się bierze królowa pszczół – tajemnica matecznika

Pytanie, które słyszę najczęściej podczas pokazów: skąd się bierze królowa pszczół? Z tego samego jajeczka, z którego mogłaby powstać robotnica – kluczem jest żywienie i architektura komórki. Larwa karmiona wyłącznie mleczkiem pszczelim dojrzewa w pionowym mateczniku i po ~16 dniach wygryza się jako królowa (Winston, 1987).

„Tiu, tiu” i „kwakanie” – język królowych

Tu zaczyna się magia. Przed wygryzieniem młode królowe wydają dźwięk zwany „kwakaniem”, a po wyjściu z matecznika wysokie „tiu- tiu- tiu”. Te sygnały akustyczne pomagają decydować, czy dochodzi do rywalizacji królowych czy do wydania kolejnego roju (Seeley, 2010). Nieraz słyszałem to przy otwartym ulu – niesamowite uczucie!

Loty godowe i „miejsca randek”

Po 5–6 dniach od wygryzienia młoda królowa wykonuje lot orientacyjny, a 2–3 dni później leci do „stref zlotów trutni” – stałych w krajobrazie miejsc, w których dochodzi do kopulacji na wysokości ok. 20–30 m. Zwykle kojarzy się z 8–12 trutniami, gromadząc nasienie na całe życie (Koeniger i in., 2014). Tylko dobrze unasieniona królowa zapewni zwarty krąg czerwiu i pełnowartościową rodzinę.

Stan osierocenia i mateczniki ratunkowe

Gdy rodzina traci matkę, w ulu narasta niepokój. Robotnice powiększają komórki z młodymi larwami i zakładają mateczniki ratunkowe. Po kilkunastu dniach znów pojawia się matka – oto praktyczna odpowiedź na pytanie skąd się bierze królowa pszczół w sytuacjach awaryjnych (Winston, 1987).

Ile pszczół jest w ulu i jak działa hierarchia pszczół – ciekawostki z pasieki

Hierarchia pszczół to podział ról płynny jak rzeka. Nie ma policji ani kalendarza – a system działa. Dlaczego? Bo informacja „przepływa” feromonami, dotykiem, tańcem i dźwiękiem (Seeley, 2010; Tautz, 2008).

Taniec rekrutacyjny i logistyka lotów

Gdy zbieraczka wraca z łanów facelii, tańczy na plastrze. Kątem odchylenia względem pionu pokazuje kierunek do źródła pożytku względem słońca; tempem – jego odległość. Zdolność „słuchania nogami” sprawia, że kolonia wybiera najlepszy kierunek zbiorów bez centralnego sterowania (Seeley, 2010). I teraz liczby, które kocham: by wytworzyć 1 kg miodu, pszczoły wykonują ok. 150 tys. lotów i odwiedzają 4–7 mln kwiatów, pokonując dystans rzędu 450 tys. km – jedenaście razy dookoła Ziemi!

Praca zmianowa i mikroklimat

W upał robotnice ustawiają się w korytarzach przy wylotku i wachlują skrzydłami – to „klimatyzacja”. Inne przenoszą wodę, by parowanie chłodziło czerw. Gdy w ulu brakuje miejsca, młodsze pszczoły szybciej „awansują” na zbieraczki; gdy jest nadmiar nektaru, więcej robotnic zajmuje się jego przerobem na miód. Tak uelastyczniona hierarchia pszczół utrzymuje równowagę nawet podczas nagłych zmian pogody (Mattila & Seeley, 2007).

Co oznacza dla mnie – i dla Ciebie – praktyczna wiedza o rodzinie pszczelej?

Znając rodzaje pszczół i cykl rozwoju pszczoły, umiem ocenić kondycję rodziny „na oko”: zwarty krąg czerwiu, równomierne obsiadanie ramek i obecność świeżej pierzgi. To dobre znaki. A Ty, obserwując pszczoły podczas ich pracy lub odwiedzając pasiekę, zrozumiesz, czemu jedne miody krystalizują szybciej (więcej zbieraczek na rzepaku), a inne pachną żywicą (silny pożytek spadziowy).

Szybkie FAQ z mojej pasieki

Czy w ulu mogą żyć dwie matki?
Tak, krótkotrwale – przy cichej wymianie lub łączeniu rodzin.

Dlaczego pszczoły wypędzają trutnie?
Bo po okresie godowym ich utrzymywanie nie przynosi korzyści superorganizmowi.

Po czym poznać dobrze unasiennioną matkę?
Po zwartym, „kołowym” czerwiu i równym rozkładzie plastrów z larwami.

Podsumowanie

Kiedy pytasz ile pszczół jest w ulu, ja słyszę: „jak to wszystko działa?”. Odpowiedź kryje się w synergii: w tym, że rodzaje pszczół są komplementarne, cykl rozwoju pszczoły dopasowuje obsadę stanowisk do pory roku, a na pytanie skąd się bierze królowa pszczół natura odpowiada elegancką inżynierią żywienia i zachowania. Ule są żywymi laboratoriami współpracy – im lepiej je poznajemy, tym bardziej doceniamy mądrość przyrody.

Bibliografia (wybrane źródła naukowe i popularnonaukowe)

1. Koeniger, G., Koeniger, N., Ellis, J. D., & Connor, L. J. (2014). Mating Biology of Honey Bees (Apis mellifera). Wicwas Press.
2. Morawski, M. (2025). Poradnik pszczelarza. Wydawnictwo Dragon.
3. Mattila, H. R., & Seeley, T. D. (2007). Genetic diversity in honey bee colonies enhances productivity and fitness. Science, 317(5836), 362–364.
4. Seeley, T. D. (2010). Honeybee Democracy. Princeton University Press.
5. Tautz, J. (2008). The Buzz about Bees: Biology of a Superorganism. Springer.
6. Winston, M. L. (1987). The Biology of the Honey Bee. Harvard University Press.